Bjørnsonseminaret 2019: Fulle hus, stort engasjement

Carsten Jensen (t.v) i samtale med Asieh Amini.
Carsten Jensen (t.v) i samtale med Asieh Amini.

Sjelens fantomsmerter

– Fantomsmerter er knytt til det å amputere. Ein har mista eit lem, men kan ha kjensla av å framleis ha lemmet. 

Slik introduserer Hans-Jørgen Wallin Weihe arrangementet samtalen mellom den iranske poeten Asieh Amini og Carsten Jensen. Med utgangspunkt i ein tekst av Carsten Jensen, skal dei to forfattarane diskutere smerte og sorg, om korleis det kan komme til uttrykk i litteraturen. Kva er litteraturen i sorg og smerte? 

Sosionom, professor og forfattar Wallin Weihe dreg veksel på fantomsmertene når han introduserer Asieh Amini, som er i asyl i Trondheim. Vil ikkje ein del av henne heile tida kjenne Iran, og kjenne det som at ho framleis er i Iran? Amini introduserer forfattarskapet sitt sjølv på denne måten: Eg er ein poet, var kanskje født som poet, men eg blei nok aktivist. Eg har også vore innom sakprosaen, som journalist. Amini gir så eit døme på korleis saknet kan vere i eit dikt, nesten fysisk: Ho begynte å skrive boka (langdiktet) Kom ikke til mine drømmer med gevær då ho framleis budde i Iran. Ho fullførte det etter å ha flykta til Noreg. Diktet inneheld røynsle frå begge liva, begge verkelegheitene. 

Carsten Jensen vaks opp i ein fiskelandsby med eit par tusen innbyggarar. Som dei fleste som veks opp på små stader og som har ambisjonar, endte han til slutt opp i København. Jensen blei kritikar i Politiken, og har, sidan 1975, gitt ut bøker: Reiseskildringar, romanar og reisessayistikk. Reiseskildringa Jeg har sett verden begynne kom i 1996, og gav forfattaren den danske bokhandlarprisen De gyldne Laubær. Han fulgte opp med den mykje kritikarroste Jeg har hørt et sterneskudd (1999). I den episke Vi, de druknede (2006) går forfattaren tilbake til barndomsstaden Marstal, og skildrar, gjennom nokre individ sine skjebnar, framveksten av det moderne Danmark. Mange nordmenn kjenner Jensen midlertid mykje som ein som skildrar den danske deltakinga i krigar, som i Afghanistan. Krigen som aldri tar slutt er resultatet av reiser i Afghanistan med den norske journalisten Anders Hammer. Jensens skriving om Danmarks involvering i slike NATO-operasjonar har ikkje maken til i Noreg.

– Er du aktivist, Carsten Jensen? spør Wallin Weihe. 

– Eg har ein kort karriere som aktivist på lufthamna i København for å hjelpe flyktningar som skulle sendast ut av landet. Men min hovudaktivisme har nok vore som skrivande, av bøker, kronikkar, debattinnlegg og så vidare. 

Hans-Jørgen Wallin Weihe (f.v), Carsten Jensen og Asieh Amini i Hobølsalen, kulturhuset Banken (foto: Mette Karlsvik)

Carsten Jensen utdjupar denne “aktivismeskrifta” slik: Når ein skriv for ei avis, skriv ein på borgarane sine vegner. Ein stiller då kritiske spørsmål til styresmakter. Ein veit nokon lunde kven mottakaren er. Det veit ein ikkje når ein skriv romanar. Du henvender deg direkte til ein lesar. Spørsmålet som ligg under i romanen, er “Kva om dette var deg?”. Eg skriv då ikkje på vegner av nokon. Eg skal ikkje ha fatt på ein spesiell gruppe, men skriv til mennesket. Difor er det ulike toner i språket i ein roman, i motsetning til i sakprosaen. Romanen har vennskapets tonefall. Det seier: Eg tek deg på alvor som menneske. Eg trur at du tåler å høyre dette. Lesaren er min ukjente venn, seier Jensen. Han seier også om romanen: Livet er tåkete. I romanen kan det bli klårare. 

– Du kjem frå eit kystsamfunn der mange mista livet på havet, seier Wallin Weihe. 

– Ja. Og dette er noko som eg tenkjer meir over når eg blir eldre. Når ein er i ein krigssone blir ein akutt klar over tapa som ein lid seier Jensen, og minner også på om dei formane for tap som skjer meir gradvis: 

– Flyktningestraumane kan sest som ei gigantisk gravferd. Nokre er sjuke, eller vil møte ulykke. Andre dreg heilt konkret på sine døde slektningar. 

Medier og demokrati

– Eg har sjølv venner som seier at dei har slutta å skrive meiningsbærande, i media. Sjølv om dei har skrive det som dei sjølv trur er rett, demokratisk osv, så reiser det seg ein skittstorm og dei opplever hets. Dei seier til meg at dei har slutta. 

– Eg stoler faen ta meg ikkje på den danske pressen. Dei er så fulle av skit. No treng du forsåvidt ikkje vere tilsett som journalist for å skrive skit. Det kan du gjere på din eigen facebookside, seier Jensen. Men han meiner at journalistar har eit særleg ansvar for å sikre velfungerande demokrati. Det betyr ikkje nødvendigvis å vere ufarlege:

– Ein må ikkje frykte konflikt. Det handlar om å ture å vere usamde, og stå ved sin usemje. 

Wallin Weihe nemner den såkalte grønne revolusjonen i Iran, der ein fekk håp for dei demokratiske media. 

– Dei leid nederlag. No er ein tilbake til eit diktatur som er verre enn det ein hadde, seier Amini, og reflekterer kring demokratiomgrepet. “USA har demokrati. Men demokrati for kven? Og kva betyr demokrati på ein klode som har så mange grenser?”

Amini kjenner også på grensene som blir skapt språkleg, til dømes når ho blir presentert som eksilforfattar. “Det seier noko om kvifor eg er her. Men når ein brukar det omgrepet, opprettheld ein ei grense. Det gjer meg ufri.”

Barndomssmerter

Den i dag 67-årige Jensen forholder seg med humor og varme til forteljinga om barndommen. Men bak forsoninga kan ein ane røynsler av smerte. Faren var skippar på eit lite frakteskip, og stod langt ifrå sonen når det kom til interesser og verdiar: 

– Min far var militant antiintellektuell. Han meinte at dei som kunne sitje inne og lese ei bok var det noko galt med. Han snakka om parasittar, som var skulelærarar, biblitekarar og alle som var tilsett i kommune og stat. 

Faren omtalte sonen sin berre som “Jensen”, og var så mykje på havet og så mykje heimefrå at livet likna meir på å vere farslaus. 

– Då far først kom heim, var ein av oppgåvene hans å gi fysisk avstraffing for alt galt eg hadde gjort medan han var borte. Far likte ikkje å slå. Han kunne ta meg med inn på rommet der eg skulle bli straffa, så vente litt, og kviskre: Du får gå viss du ikkje seier noko til mor di.” Så slapp eg ut, og forsøkte å sjå passe ulykkeleg ut.

Jensen snakkar om far sin med varme denne dagen i Lillehammer. Men forholdet til faren har ikkje vore smertefritt. Dagsavisens Sissel Hoffengh spurde i 2015 Jensen om ein son alltid vil søkje anerkjenning frå far sin. – Nei, det skjønte eg ganske tidleg at aldri kom til å skje. Eg trur at han såg på meg som ein marsbuar, sa Jensen til Hoffengh. Faren visste ikkje kva Jensen studerte i København. Og sjølv då Jensen hadde gitt ut første boka si og fått gode bokmeldingar, sa faren til venner: “Han blir nok aldri til noko.” Var det smertefullt? Var Jensen sint på faren? Til Hoffengh seier Jensen at han skjønner far sin. “Det eg holdt på med var for abstrakt.” Dessutan begynte Jensen å skrive reiseskildringar frå eksotiske reisemål. Då var faren og Jensen plutseleg meir som likemenn. “Sådan skal du ikke tale om Jensen. Jensen har vært i jungelen,” sa far til Jensens mor ein gong etter det. 

Tapsrøynsler og reiserøynsler

Sjelens fantomsmerter er det første arrangementet i Bjørnsonakademiets Bjørnsonseminar 2019. Seminaret har vore arrangert årleg heilt sidan akademiet delte ut Bjørnsonprisen første gongen, og er alltid relatert til prismottakaren sitt virke. Då Bruce Springsteen vann prisen i fjor, dreidde seminaret seg rundt kunstnaren sin rolle i samfunnet, og stilte spørsmål ved kunstnaren sitt bidrag til sosial og politisk endring i eit samfunn. Carsten Jensens lange forfattarskap har engasjert seg i alt frå klimasak, nasjonalisme, flyktningeproblematikk og Skandinavia sin deltaking i krigar, til internpolitikk i Danmark og den danske identitet gjennom skiftande tider. Arrangementet “Sjelens fantomsmerter” har sitt utgangspunkt i ein tekst der han skriv «Sjelen led av de samme fantomsmertene som sårede soldater har når de manglende lemmene deres fortsetter å påvirke nervebanene.» Det neste arrangementet, Hvis en reisende en vinternatt har sitt utgangspunkt i bøkene som hentar stoffet sitt frå reiser og opphald som Jensen har gjort over heile verda. I dette arrangementet diskuterer omsetjer Håvard Syvertsen med forfattar Morten A. Strøksnes om reisa som litterær metode, og kosmopolitisme som drivkraft for å skape.