Hvis en reisende en vinternatt

Hobølsalen på Kulturhuset Banken, med Teresa Grøtan (t.v), Håvard Syvertsen (i midten) og Morten A. Strøksnes på scenen

Bjørnsonprisen 2019 gjekk til den danske forfattaren, kritikaren og samfunnsrefsaren Carsten Jensen. Jensen tok imot prisen under festaften då Norsk Litteraturfestival opna på Lillehammer. Prisutdelinga blei fulgt opp av ein dag med seminar om Carsten Jensens forfattarskap, og tema som er relatert til skrivinga hans.

Sjelens atomsmerter var det første arrangementet i Bjørnsonakademiets Bjørnsonseminar 2019, fulgt av dette, Hvis en reisende en vinternatt, som har sitt utgangspunkt i Jensens reisebøker. Omsetjer Håvard Syvertsen og forfattar Morten A. Strøksnes samtalar om reisa som litterær metode, og kosmopolitisme som drivkraft for å skape. Forfattar og leiar av Bergen internasjonale litteraturfestival, Teresa Grøtan, leier samtala, og byrjar med å spørje “Kva er reiselitteratur?”. 

– Ein kan ta ein vid inngang og tilsnike seg romanar som Odysseen, Gilgamesh og så vidare. Men du tenkjer vel på reiseskildringar, og då er det lettare, begynner Morten A. Strøksnes, som i mange år har skrive reisebasert langessays i bokform. Havboka, som kom på Oktober i 2016, kan kallast ein gjennombrotsbok og er solgt til 24 land og til teatre. I Storbrittania vart boka kategorisert som reiselitteratur, og i Danmark som roman. Strøksnes uttalar seg midlertid generelt, om dei bøkene som ein tradisjonelt kallar reiselitteratur: 

– Det er mange bøker som blir kalt reiselitteratur som det er vanskeleg å plassere. Denne typen forteljingar har ein person, ho eller han, som reiser ut i verda av ein eller annan grunn. Ein skal finne noko og oppdage noko. Men kva? Nøkkelen til Carsten Jensens Jeg har sett verden begynne finst i tittelen. Carsten Jensen har reist ut i verda, og har sett ein verden som skal definerast om att. Korta er delte ut på nytt. Og lesaren skjønner med ein gong kva ein skal vere med på.

– Det er ein grandios tittel, kommenterer Teresa Grøtan. 

– Ja, og den er ganske genial. Sjølv om tittelen lyg litt, skaper han ei ramme som fungerar, ei som lesaren kan være på innsida av, seier Strøksnes. 

Ope eller politisk

– I 1984 blei det gitt ut ei bok med tittelen «Ekte 68’ere spiser ikke seipanetter», seier Størksnes: – og ei anna bok kunne ha vore «Ekte 68’arar skriver ikke reiseskildringer». Den tida var ikkje det beste for å dra ut og oppdage. Eg trur ikkje at dei hadde den openheita og rausheita som trengtest. Nokre av dei reiste til Albania og så vidare, men dei var for ideologisk interesserte til at det fungerte som reiseskildringar. Dei hadde berre svara, og ikkje spørsmåla. Den einaste eg kjem i hug som var god frå den tida, var En reise langs Donau, som var apolitisk. 

– Du snakkar om den tida då Carsten Jensen foretok dei reisene. Han skreiv om endringane som vi såg i verda på den tida. Men korleis er det å lese dei bøkene i dag. Opplever vi dei som nittitals? spør Theresa Grøtan. Jensens norske omsetjar Håvard Syvertsen svarar: 

– Eg repeterte Jeg har sett verden begynne no, og eg synest ikkje at dei er utdaterte som litterære verk. Eg har ei førestilling om at slik skriveturisme var noko som engelske lordar dreiv med på 1800-talet då dei skildra norske lakseelver og så vidare. Men det opnar seg økonomiske og praktiske mulegheiter for fleire på nittitalet. Dette er det som har skjedd. Boka sitt eg, som kanskje er ganske likt Carsten Jensen men som likevel er eit litterært eg, er i eit brot i livet. Det skjer ei rørsle som gjer at han blir dytta ut i verda. Noko anna som ber verket er blikket på verda, som ikkje er utdatert. 

– Ei forutsetning for at ei reiseskildring skal bli bra, er at ein må ha eit blikk på seg sjølv, kommenterer Strøksnes: – Det er eit iscenesett eg, det er ikkje heilt og fullt Carsten Jensen, men det er ein Carsten Jensen. Han fortel om kjærleikslivet sitt, om kvalar, og om gleda med å reise. Så svinger pendelen over i ein tung depresjon, med tap av meining og lyst. Ein vil eigentleg ikkje vere på reise. Alle har sine måtar å takle dette på. Carsten Jensen har sin måte. Den pendlinga er ein motor i teksten. Han bruker av seg sjølv. 

Skrivaren – og den andre

– Har bøkene tapt seg? spør Grøtan. 

– Nei, men tidsanda har endra seg. Det handlar om assymmetri i eit nært forhold til det annet kjønn, til dømes. Elles synest eg Jensen er god fordi han ikkje skildrar folk som ofre. Han lar dei ha ein individualitet. Han kan også tillate folk å vere drittsekkar. Det finst mange feller å ramle i. Skuldkjensla for vår eigen rikdom, til dømes. Carsten Jensen ramlar ikkje i den fella. Men han kan skrive slik som “Han så riktig ut som en menneskeeter,” utan å vere redd for kritikken som kan komme med ein slik menneskeskildring. Eg synes ikke akkurat dette dømet er vellykka, men poenget er at han ikkje er redd for å spele på fordommar.

– Det er ingen enkel menneske, og ingen er berre gode. Det er tøffe greier, seier Syvertsen, og referer den siste boka han omsette – Krigen tar ikke slutt, som er frå krigen i Afghanistan. 

Paneleg kjem inn på eitt av Jensens gjentakande poeng: Kritikken mot ein dehumaniserande retorikk. Danmark er, i følgje panelet «eit hestehovud framfor Noreg» når det gjeld den dehumaniserande politikken. Jensen skildrar i boka Kjellermennesker eit utreisesenter på Skjeldsmark i Danmark, der folk erfarar lite føreseielegheit og stor uvissheit. «Det er ein nokså sint mann som skriv den siste boka,» blir det sagt. 

Forfattarane på scena rekk også å reflekere rundt dei meir tekniske sidene ved Jensens skrivekunst, og det Strøksnes kallar reiseskildrarens dilemma eller dialektikk: 

– Mykje i ei reiseskildring skjer mellom det spontane og umiddelbart erfarte og den researcha kunnskapen. Dei beste reiseskildringane eller reiseskildrarane greier å minske dette spennet, desse tekstivåane mest muleg. Tekstnivåa glir saman i ein organisk heilskap. Ikkje slik at ein først er på bakken, på reise og sansar alt – før det så kjem eit essayliknande eller leksikalt parti. Det er vanskeleg å få dei to nivåa til å fungere saman og bli éin heilskapeleg tekst. For å skape ei kjensle av spontanitet og nærvere skriv difor mange i presens. Men reisa foregår jo ikkje som ein ferdig tekst. Til dømes skriv Carsten Jensen fleire stader at han om kvelden sit og skriv notatar. Men notata er openbart ikkje teksten som vi les, for den er blitt bearbeidd til litteratur i ettertid. Altså – ein reiser, ganske uførebudd, og får ein rekke opplevingar. Ein er ein grønnskolling. Men forfataren som har skrive boka har forlatt dette stadiet som han liksom er på i boka som ein held i handa og leser. Han har skrive boka heime, omgitt av andre bøker, etter å ha bearbeidd erfaringane. Sett på spissen kan en seie at det er ein annan person som skreiv boka enn han som skildrast i boka. Han har – heldigvis- omskapt røynslene sine til litteratur. Reiseskildraren skapar ein illusjon om at ein er med på reisa. Det gjeld altså å finne balansen mellom dei spontane førsteinntrykka og kunnskapen som stammar frå andre kjelder. Den spontane opplevinga er viktigast, meiner Strøksnes, og viser til Jensens bok «Jeg har hørt et stjerneskudd»: 

– Her får ein denne dialektikken rett på seg. Jensen kjem til Påskeøya og skriv at han ikkje har nokon aning om kvifor kulturen på Påskeøya gjekk under. Men i neste kapittel veit han alt om det og forklarar det i detalj. Eit anna døme er frå same bok – «Jeg har hørt et stjerneskudd». Der skal han til Ny-Guinea, eit land han seier han knapt veit noko som helst om. Likevel er han i stand til å halde eit langt foredrag om ulikskapen mellom de ulike stammene. Her skimtar ein det eg tentativt vil kalle reiseskildrerens hermeneutiske dilemma eller reiseskildringens dialektikk.

Er du av dei som ikkje har lese Carsten Jensen, og no blir nysgjerrig på korleis Jensen skriv? Bjørnsonakademiet har vore så heldige å få lov til å publisere Bjørnsonforelesninga – Ein times langt foredrag som Jensen holdt rett etter desse to programpostane. Foredraget ligg tilgjengeleg her.